لطفاً اگر قصد دارید این گزارش را تا انتها بخوانید، همین ابتدا قول بدهید برای حل موضوع زالو و زالو درمانی، فردا صبح اول وقت به سراغ پرورشدهندگان زالو نروید تا در این اوضاع وانفسای اقتصادی، نانی را آجر نکرده باشید؛ چون آب از سرچشمه گلآلود است و با یک بگیر و ببند دوباره و مقطعی، مسئله مهمی مثل پرورش زالو و مسائل مرتبط با آن به ویژه زالو درمانی که مستقیم با سلامت انسان سر و کار دارد و در حال حاضر در سایه نبود مجوزها گرفتار دلالبازیها و انواع فعالیتهای زیرزمینی و قاچاق شده، حل نمیشود و عادت به پاک کردن صورت مسئله به جای حل آن، یکی از سادهترین راهکارهای اجرایی است و راه به جایی نمیبرد.
پشتپرده پرورش زالو
در سالهای اخیر، پرورش زالو بارها بهعنوان یک فرصت کمهزینه و پردرآمد معرفی شده و افراد بسیاری به امید سود سریع وارد این حوزه شدهاند؛ اما روایتها و واقعیتهای این صنعت با تصویر تبلیغاتی آن فاصله قابل توجهی دارد. نخستین سوءبرداشت در درآمدزایی از پرورش زالو به حوزه مقیاس کار برمیگردد؛ زیرا به گفته پرورشدهندگان، شروع کار با تعداد کمتر از ۳۰ تا ۵۰ هزار قطعه اصلاً توجیه اقتصادی ندارد و دستکم 6 ماه تا یک سال نباید انتظار درآمدزایی داشت. در این مرحله سرمایهگذار باید در کنار خوابیدن سرمایه در برابر هزینه جاری و تلفات زالو دوام بیاورد که خود این امر پاشنه آشیل ماجراست.
شاید به نظر برسد هشدار این گزارش درباره هدررفت سرمایههاست؛ اما به راستی هشدار بزرگتر به چرخه معیوب مجوزها برمیگردد که مثل یک آتش زیر خاکستر، هر روز و هر لحظه در فرایند زالو درمانی زبانه میکشد و روز به روز نهتنها عرصه را بر فعالان این حوزه سختتر میکند؛ بلکه به گفته پرورشدهندگان، یک تهدید و هشدار جدی در شیوع و انتقال بیماریهای خونی قلمداد میشود.
دغدغه این گزارش این نیست که در کجا و به چه شکل یا به چه توصیهای این جراح کوچک در قسمتی از بدن قرار گرفته تا با مکیدن خون، دردی را دوا کند. دغدغه این گزارش پاسخ به این پرسش است که زالوهای مورد استفاده در فرایند زالو درمانی در چه شرایطی پرورش پیدا کردهاند و آیا این موجودات ریز، درمانگر، چسبنده و نه چندان زیبا، از سلامت لازم برخوردار هستند یا خیر؟
بررسی الزامات بخشنامه معاونت غذا و دارو برای پرورش زالو
با یک جستوجوی ساده اینترنتی میتوان به دستورالعمل توزیع و عرضه زالوی طبی در مراکز درمانی رسید که در تیر ماه 1403 توسط معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت به تمام مراکز وابسته به این سازمان در سراسر کشور ابلاغ شده و در آن آمده که استفاده از زالوی طبی فقط با مجوز سازمان غذا و دارو و برچسب اصالت مجاز است و مصرف باید در مراکز درمانی و سلامتکدههای تحت نظارت وزارت بهداشت باشد و زالوی استفاده شده باید در الکل 70درصد یا دمای منفی 20 درجه از بین برود. تنها گونه قابل استفاده زالو طبی ایرانی است و هرگونه استفاده از زالو بدون مجوز یا خارج از شبکه قانونی، مشمول برخورد قانونی خواهد بود.
از خیر اینکه تا پیش از این بخشنامه الزامات قانونی تهیه زالو در مراکز درمانی و سلامتکدهها به چه شکل بوده، میگذریم و بر مبنای همین شیوهنامه به بررسی این موضوع میپردازیم و پرسش خود را از پرورشدهندگان زالو پیگیری میکنیم تا تحلیل دقیقتری از موضوع داشته باشیم.
سرگردانی پرورشدهندگان زالو میان نبود مجوز، تأمین غیررسمی خون و واردات قاچاق
هر چند ارتباط گرفتن با پرورشدهندگان زالو به دلیل نداشتن مجوز فعالیت، دردسرهای خود را داشت؛ اما به هر حال یکی از آنها در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: واقعیت پنهان این صنعت، ساختار پیچیده مجوزهاست که زمانبر و فرسایشی است؛ یعنی بخشی از مقررات بدون شناخت دقیق از ماهیت چالشهای پرورشدهندگان زالو تدوین شده و عملاً زمانی که متقاضی برای دریافت مجوز اقدام میکند، وارد فرایندی میشود که جز هزینه و دردسر چیزی ندارد؛ به طور مثال در بخشی از شرایط آمده که باید محل در نظر گرفته شده خارج از بافت روستایی باشد و در کنار آن یا به مدت 15 سال اجاره شود که با توجه به تورم بازار، هیچ مالکی حاضر نیست ملک خود را برای مدت طولانی اجاره بدهد و یا شخص متقاضی باید مالک باشد و زمانی که متقاضی، ملکی خارج از بافت را معرفی میکند، تازه دردسرهای دریافت امتیازات آب، برق و گاز شروع میشود که به دلیل خارج از بافت بودن، باید حل و فصل شود. باید گفت عمده فعالیتهای مرتبط با پرورش زالو در بیشتر استانها غیر قانونی است.
پرورشدهنده دیگری نیز با تأیید وجود دردسرهای دریافت مجوز در گفتوگو با خبرنگار ما، از نبود متولی مشخص و سردرگمی در دریافت مجوزها گلایه کرد و گفت: نخستین مشکلمان این است که هیچ سازمانی زیر بار این کار نمیرود. جهاد کشاورزی ما را به شیلات ارجاع میدهد، شیلات به دامپزشکی و دامپزشکی به اداره بهداشت و سازمان غذا و دارو. هر جا مراجعه میکنیم، میگویند ابتدا باید بروید یک سازمان دیگر. اصلاً قانونی وجود ندارد که فرایند را توضیح بدهد. من به همه این سازمانها مراجعه کردهام؛ اما هیچ مسیر مشخصی تعریف نشده است. ما متولی اصلی نداریم که بدانیم دقیقاً باید به کجا مراجعه کنیم. به ما میگویند باید ۵۰۰ متر خارج از بافت روستا فعالیت کنید؛ اما وقتی به خارج از بافت میرویم، امتیاز آب و برق و گاز به ما نمیدهند و در صورت دیوارکشی یا آمادهسازی زمین، موضوع تغییر کاربری مطرح میشود و برای آن هم باید مجوز گرفت. در حقیقت مجوزی برای پرورش زالو تعریف نشده و این وضعیت یک تناقض جدی ایجاد کرده است.
وی افزود: آنچه ما میدانیم این است که در استان تاکنون مجوز مشخصی برای این فعالیت صادر نشده و مسئولان اعلام کردهاند تمایلی ندارند نخستین استانی باشند که چنین مجوزی را صادر میکند. او مدعی شد در موارد معدود صدور مجوز با رابطه و باندبازی صورت گرفته و برخی مجوزهای گذشته در سالهای بعد تمدید نشدهاند.
این پرورشدهنده، یکی از مهمترین چالشهای این حرفه را تأمین خون بهعنوان غذای زالو عنوان کرد و ادامه داد: کشتارگاهها به هیچ عنوان به صورت رسمی به ما خون نمیدهند. ما مجبوریم خون را به صورت غیر رسمی تهیه کنیم. بعید است دامپزشکی در کشور به صورت رسمی برای این کار مجوز داده باشد. تهیه خون از تهران آسانتر است و معمولاً از آنجا تأمین میکنیم. در مشهد نیز به شکل غیررسمی امکان تهیه آن وجود دارد و اگر مشکل خون حل شود، بقیه مسائل خیلی راحتتر پیش میرود ضمن آنکه واردات خیلی بیرویهای وجود دارد که بیشتر از سمت آذربایجان میآید. حتی زالوی خارجی در بعضی فصلها از زالوی ایرانی ارزانتر است. معمولاً پزشکان و درمانگران فقط قیمت را در نظر میگیرند و اگر چند هزار تومان ارزانتر باشد، همان را میخرند. در واقع همیشه قیمت را به کیفیت و سلامت زالو ترجیح میدهند.
به گفته این پرورشدهنده، برای زالو درمانی مجوز جداگانهای وجود ندارد و این فعالیت زیرمجموعه اعمال یداوی در طب سنتی انجام میشود و با وجود اینکه امکان تولید فراوردههایی مانند شامپو و محصولات مرتبط با پوست وجود دارد؛ اما این حوزهها کاملاً ناشناختهاند و سازمانها به دلیل حساسیت، ارتباط مستقیم زالو با خون انسان و مسائل بهداشتی، حاضر به ورود و حمایت نیستند و عملاً هیچ توجه جدی به حوزه پرورش زالو صورت نمیگیرد.
تأمین خون بیضابطه و بازار بینظارت
یک پرورشدهنده دیگر زالو با حدود هشت سال سابقه فعالیت در این حوزه، در گفتوگو با خبرنگار ما از مشکلات ساختاری، نبود متولی مشخص و فشارهای غیررسمی بر فعالان این بخش یاد کرد و توضیح داد: با هدف فعالیت در حوزهای مرتبط با طب سنتی وارد این کار شدم؛ اما در این مسیر موانع زیادی وجود دارد و پیگیریها هم نتیجه نداشته است. هر جا رفتیم و مشکل را گفتیم، به جای اینکه آن را حل کنند، سراغ خود ما آمدند و گفتند جلوتر نرویم و برایمان مانعتراشی کردند.
این پرورشدهنده با اشاره به سردرگمی در دریافت مجوز گفت: محیط زیست یک مجوز میخواهد، شیلات یک مجوز جدا، دامپزشکی و جهاد کشاورزی هم هر کدام جداگانه. شرایط را به گونهای گذاشتهاند که آدم خودش منصرف شود. جلساتی با حضور نمایندگان دامپزشکی، جهاد کشاورزی و شیلات برگزار شده؛ اما خروجی مشخصی نداشته است. به من میگویند بیا مجوز بستهبندی بگیر، میگویم شما خون به من میدهید که بستهبندی کنم؟ مشکل اصلی ما خون است، نه بستهبندی. الان خونی را که تهران با باند و باندبازی و با پول دادن، از کشتارگاه تهیه میکند، میخریم و صرف خوراک زالوها میکنیم؛ ولی مشخص نیست سلامت این خونها چطور است. یک بار تهیه میکنیم، خوب است و بار دیگر کلی تلفات میدهیم. در استان تنها دو کشتارگاه وجود دارد و دامپزشکی باید برای تحویل خون مجوز بدهد؛ اما چنین مجوزی صادر نمیشود. بروید از دامپزشکی بپرسید به چه کسی مجوز دادهاند تا ۱۰ لیتر خون بگیرد. مطمئن باشید هیچکس زیر بار نمیرود و بدون نظارت رسمی، سلامت خون تضمینشده نیست. برخی پزشکان طب سنتی زالو درمانی را تبلیغ میکنند؛ اما وقتی میپرسیم زالویی که استفاده میکنید، سالم است یا نه، میگویند زالو ربطی به ما ندارد. ما زالو انداز هستیم. الان اگر زنگ بزنید، دنبال این هستند که 2هزار تومان ارزانتر بخرند. همانطور که بیمار به سلامت سرنگ اطمینان میکند، باید به سلامت زالو هم اطمینان داشته باشد.
وی ادامه داد: زالو برای رسیدن به مرحله مصرف حدود هفت تا هشت ماه زمان نیاز دارد و پس از تغذیه اولیه، باید مدتی گرسنه بماند تا طبی شود و باید دستکم سه ماه تا یک سال فرایند قرنطینه را طی کند؛ اما این مدت قرنطینه به دلیل هزینهبر بودن رعایت نمیشود. در مجموع خون تغذیه شده باید طی فرایند مشخصی از بدن زالو پاکسازی شود؛ اما این روند دقیق اجرا نمیشود. اگر زالو زودتر از موعد وارد بازار شود، نگیر میشود و کارایی لازم را ندارد. این مشکل تنها مختص مشهد نیست؛ اما در خراسان رضوی وضعیت سختتر است و نیاز داریم یک مرکز مشخص در استان برای عرضه ایجاد شود تا نظارت وجود داشته باشد و دست دلالان از این بازار کوتاه شود.
روایت یک کارشناس از بنبست مقرراتی و تهدیدهای بهداشتی در چرخه پرورش زالوی طبی
یک کارشناس پرورش زالو و بازنشسته یکی از سازمانهای مرتبط با حوزه صدور مجوز، در گفتوگو با ما به تشریح وضعیت صدور مجوز، مشکلات دستورالعملها، مسائل بهداشتی و چالشهای بازار زالو پرداخت و تأکید کرد: در جلسات فراوانی این موارد و خطرات مرتبط با آن بازگو شده؛ اما باید گفت در حال حاضر عملاً پروانه رسمی به شکل فعال وجود ندارد و صدور پروانه به دلیل دستورالعملها متوقف مانده است. همچنین نظام مهندسی برای زمینهای اجارهای یا قولنامهای مجوز صادر نمیکند. یکی از شروط اصلی، خارج از بافت بودن زمین است و حتی شرط اجاره ۱۵ ساله محضری را گذاشتهاند که در عمل امکانپذیر نیست.
او روند قانونی را اینگونه شرح داد: متقاضی باید در سامانه صدور مجوزها نامنویسی کند، به کارشناس نظام مهندسی معرفی شود، بازدید صورت بگیرد و در سامانه سانکا ثبت شود و پس از آن پروانه تأسیس بگیرد. طرح توجیهی و نقشه اجرایی تهیه کند، سازه بسازد یا سالن اجاره کند و سرانجام بازدید نهایی برای بهرهبرداری انجام شود که هرکدام از این فرایندها در عمل چالشهای متفاوتی دارند و بخش زیادی از این دستورالعملها قابلیت اجرا ندارند؛ به طور مثال پرورشدهنده را ملزم کردهاند با دامداری قرارداد ببندد تا از تکتک دامها با سرنگ خونگیری و برای آزمایش ارسال شود که عملاً این از نظر اقتصادی و اجرایی عملی نیست.
وی به ساختار زیستی زالو اشاره کرد و ادامه داد: دستگاه گوارش زالو برای تغذیه با خون است و فقط گلبول قرمز خون را جذب و بقیه عناصر خون را دفع میکند. در دستگاه گوارش زالو باکتری وجود دارد که باکتری خطرناکی است؛ اما خاصیت آنتیبیوتیکی دارد و سایر باکتریها را از بین میبرد. ویروسهایی مثل هپاتیت و اچآیوی دیرتر در بدن زالو از بین میروند. در دنیا حدود ۶۵۰ گونه زالو وجود دارد که ۱۵ گونه آن طبی است. ما یک گونه طبی ایرانی داریم و باید از این گونه فقط برای درمان استفاده شود. باید در نظر داشت بعضی وقتها فروش کیلویی زالوی قاچاق با قیمت پایین انجام میشود و دلالان آن را به دلیل سودآوری به صورت دانهای میفروشند. این موضوع حتی میتواند تهدید امنیت زیستی باشد. باید یادآور شد صادرات رسمی تقریباً وجود ندارد و صادرات اغلب به صورت قاچاق به ترکیه و عراق انجام میشود.
این کارشناس درباره تغییر بازار گفت: با توجه به افزایش هزینهها، مصرف به شدت کاهش یافته و درمانگرانی که مصرف هفتگی ۵۰ عدد داشتند، به مصرف ماهانه ۵۰ عددی رسیدهاند؛ اما در همین زمینه ترکیه رتبه نخست و دوم صادرات و پرورش زالو را دارد و حمایت دولتی از آن صورت میگیرد. روسیه عرضه را با نسخه پزشک و به صورت بستهبندیشده در داروخانه انجام میدهد و در استرالیا قیمت دو تا چهار زالو در بیمارستان ۱۰۰ دلار است و در اروپا زالوها قرنطینه ۸ تا ۱۲ ماهه دارند.
وی افزود: استاندارد دنیا دستکم سه ماه قرنطینه است. زالو پس از تغذیه، حداقل ۱۲ هفته نباید برای انسان استفاده شود. دستورالعمل معدومسازی شامل الکل ۷۰ یا ۹۰ درصد یا انجماد منفی ۲۰ درجه است؛ اما در عمل این روند انجام نمیشود و برخی از نمک استفاده میکنند. اگر زالو با آنتیبیوتیک ضدعفونی شود، باکتری داخل بدن او از بین میرود و دیگر قادر به هضم خون نیست و خطرناک است. ضمن آنکه احتمال جمعآوری و استفاده دوباره از زالوهای مصرف شده نیز وجود دارد. در مجموع میان دامپزشکی، شیلات، غذا و دارو و محیط زیست هماهنگی نیست و جلسات فراوان، خروجی اجرایی نداشته و اصلاح وضعیت، نیازمند ورود نهادهای بالادستی است.
این گزارش با مرور روایتهای پرورشدهندگان و یک کارشناس تلاش کرد تصویری از بازاری را ارائه دهد که میان نبود مسیر شفاف صدور مجوز، تأمین غیررسمی خون، واردات و قاچاق، ضعف نظارت بر درمان و اجرای ناقص شیوهنامههای بهداشتی سرگردان مانده و درباره سلامت زالوهای مصرفی و شیوه معدومسازی آنها ابهاماتی وجود دارد. بنابراین مسئله اصلی نه صرفاً برخورد مقطعی؛ بلکه نبود ساز و کار منسجم و قابل اجرا در کل زنجیره پرورش تا مصرف عنوان شده و پیش از آنکه دیر شود، باید برای این موضوع چارهاندیشی صورت بگیرد.
نظر شما